အသည်းရောင်အသားဝါ အီး (Hepatitis E)

အသည်းရောင် E ဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း?

Hepatitis E သည် Hepatitis E virus (HEV) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ကူးစက်ရောဂါတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အသည်းရောင်ရမ်းခြင်းကို ဖြစ်စေသည်။ ၎င်း၏ လက္ခဏာများသည် အခြား viral hepatitis မျိုးများ၏ လက္ခဏာများနှင့် ဆင်တူပြီး အရေပြားနှင့် မျက်လုံးဝါခြင်း၊ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း၊ နှင့် ဝမ်းဗိုက်ညာဘက် အပေါ်ပိုင်းတွင် နာကျင်မှုတို့ ပါဝင်သည်။

ဤရောဂါပိုးသည် မကြာခဏ ညစ်ညမ်းသော အစားအစာ သို့မဟုတ် သောက်ရေမှတစ်ဆင့် ကူးစက်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံအပါအဝင် နိုင်ငံများစွာတွင် တွေ့ရသည်။

လူနာအများစုသည် သီးသန့်ကုသမှုမလိုဘဲ ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာသည်။ သို့သော် အချို့သူများ၊ အထူးသဖြင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်အမျိုးသမီးများနှင့် အသည်းရောဂါအခံရှိသူများတွင် ပြင်းထန်သော လက္ခဏာများ သို့မဟုတ် acute liver failure ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် သတိပေးလက္ခဏာများကို မှတ်သားသိရှိပြီး သင့်လျော်သော ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ စစ်ဆေးမှု ခံယူရန် အရေးကြီးသည်။

Hepatitis E သည် hepatitis A, B, C တို့နှင့် ကွဲပြားပြီး အများပြည်သူအတွင်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုသည့် ကာကွယ်ဆေး မရှိသေးသကဲ့သို့ ပုံမှန်အားဖြင့် နာတာရှည်ကူးစက်မှု မဖြစ်စေပါ။ သို့ရာတွင် ကိုယ်ခံအားနည်းသူ အချို့တွင် နာတာရှည်ကူးစက်မှု ဖြစ်နိုင်သည်။

HEV Genotype မည်မျှရှိသနည်း?

HEV တွင် လူနှင့် တိရစ္ဆာန်များကို ကူးစက်နိုင်သည့် genotype များစွာ ရှိသည်။ genotype တစ်ခုချင်းစီသည် ကူးစက်ပုံ လမ်းကြောင်း မတူညီနှင့် ဆက်နွယ်သည်။

๐ Genotype 1 နှင့် 2 ကို လူတွင်သာ တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် အဓိကအားဖြင့် ညစ်ညမ်းသော ရေမှတစ်ဆင့် ကူးစက်ပြီး ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများတွင် ရောဂါဖြစ်ပွားမှုများကို မကြာခဏ ဖြစ်စေသည်။

๐ Genotype 3 နှင့် 4 ကို လူနှင့် တိရစ္ဆာန် နှစ်မျိုးလုံးတွင် တွေ့ရသည်။ ၎င်းတွင် ဝက်၊ တောဝက် (wild boars) နှင့် သမင်တို့ ပါဝင်သည်။ မကျက်သေးသော အသား စားပြီးနောက် ကူးစက်နိုင်သည်။

ထိုင်းနိုင်ငံတွင် genotype 3 နှင့် 4 ကို မကြာခဏ တွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် အစိမ်းစားအစားအစာ သို့မဟုတ် မကျက်တကျက် အစားအစာများ၊ အထူးသဖြင့် အစိမ်း သို့မဟုတ် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသာ ချက်ထားသော ဝက်အသည်း စားသုံးခြင်းသည် အရေးကြီးသော အန္တရာယ်အချက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။

ဖြစ်စေသောအကြောင်းရင်းများနှင့် ကူးစက်ပုံလမ်းကြောင်းများ

Hepatitis E သည် အဓိကအားဖြင့် faecal-oral route မှတစ်ဆင့် ကူးစက်သည်။

အဖြစ်များသော ကူးစက်လမ်းကြောင်းများမှာ -

๐ ညစ်ညမ်းသော အစားအစာ သို့မဟုတ် ရေ သုံးစွဲခြင်း၊ ဥပမာ သန့်ရှင်းမှုမရှိသော အရင်းအမြစ်မှ ရေသောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ရေခဲ သုံးစွဲခြင်း

๐ ညစ်ညမ်းသောရေဖြင့် ဆေးကြောထားသော ဟင်းသီးဟင်းရွက် သို့မဟုတ် သစ်သီး စားသုံးခြင်း

๐ မကျက်သေးသော ဝက်သား၊ တောဝက်သား၊ သမင်သား သို့မဟုတ် ဗိုင်းရပ်စ်ဖြင့် ညစ်ညမ်းနေသော အခြား အစိမ်း/တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသာ ချက်ထားသော အစားအစာ စားသုံးခြင်း

๐ ကူးစက်ခံရသူ၏ faeces အပါအဝင် ညစ်ညမ်းသော အညစ်အကြေးများ သို့မဟုတ် မျက်နှာပြင်များနှင့် ထိတွေ့ခြင်း

๐ လက်ကို သင့်တော်စွာ မဆေးဘဲ အစားအစာ ပြင်ဆင်ခြင်း

๐ တိရစ္ဆာန်မှ လူသို့ ကူးစက်ခြင်း၊ အထူးသဖြင့် ဝက်နှင့် ဝက်ထုတ်ကုန်များမှတစ်ဆင့်

๐ မိခင်မှ ကလေးသို့ ကူးစက်ခြင်း၊ ၎င်းမှာ မဖြစ်ခဲသော်လည်း မိခင်နှင့် ကလေး နှစ်ဦးစလုံးတွင် ပြင်းထန်သော ရောဂါ ဖြစ်စေနိုင်သည်

Hepatitis E ၏ လက္ခဏာများ

Incubation period သည် ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၂-၈ ပတ် ဖြစ်သည်။ လက္ခဏာများသည် တဖြည်းဖြည်း ပေါ်လာနိုင်ပြီး အဆင့် ၃ ဆင့် ခွဲနိုင်သည်။

ဝါခြင်းမပေါ်မီ အဆင့်

ဤအဆင့်သည် အထွေထွေ viral illness နှင့် ဆင်တူနိုင်သည်။

๐ အဖျားနည်းနည်းရှိခြင်း

๐ ပြင်းထန်သော ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း

๐ ကြွက်သားကိုက်ခဲခြင်း

๐ ပျို့အန်ခြင်း

๐ အစားအသောက်ပျက်ခြင်း

๐ ဝမ်းဗိုက်နာခြင်း သို့မဟုတ် ဖောင်းအစ်ခြင်း

ဝါခြင်းအဆင့်

ဤအဆင့်တွင် အသည်းရောင်ရမ်းခြင်း ပိုမို ထင်ရှားလာသည်။

๐ အရေပြားနှင့် မျက်လုံးဝါခြင်း

๐ ငါးငံပြာရည်ကဲ့သို့ ရောင်ရမ်းညိုမည်းသော ဆီး

๐ မစင်ဖျော့ခြင်း

๐ ညာဘက် နံရိုးအောက်တွင် နာကျင်ခြင်း သို့မဟုတ် တင်းကြပ်သလို ခံစားရခြင်း

๐ လူနာအချို့တွင် ကိုယ်အနှံ့ ယားယံခြင်း

ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာသော အဆင့်

လက္ခဏာများသည် တဖြည်းဖြည်း သက်သာလာပြီး AST နှင့် ALT ကဲ့သို့သော liver enzyme အဆင့်များ လျော့ကျလာသည်။

လူနာအများစုသည် ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၄-၆ ပတ်အတွင်း ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာသည်။

အရေးပေါ် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ အကူအညီ လိုအပ်သော လက္ခဏာများ

အောက်ပါ လက္ခဏာများ တစ်ခုခု ပေါ်ပေါက်လာပါက ချက်ချင်း ဆေးကုသမှု ခံယူပါ -

๐ အရေပြား သို့မဟုတ် မျက်လုံးဝါခြင်း ပိုမိုပြင်းထန်လာခြင်း

๐ ပုံမှန်လုပ်ငန်းများ မလုပ်နိုင်လောက်အောင် အလွန်အမင်း အိပ်ချင်ခြင်း သို့မဟုတ် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း

๐ မစားချင်ခြင်း သို့မဟုတ် စားမနိုင်ခြင်း

๐ မပြတ်မနေ အန်ခြင်း

๐ လွယ်လွယ်ကူကူ သို့မဟုတ် ပုံမှန်မဟုတ်သည့် သွေးယိုခြင်း၊ ၎င်းသည် အသည်းပျက်ကွက်မှုကို ညွှန်ပြနိုင်သည်

ပြင်းထန်သောရောဂါ ဖြစ်နိုင်ခြေ မြင့်မားသူများ

ကိုယ်ဝန်ဆောင်အမျိုးသမီးများ

ကိုယ်ဝန်ဆောင်အမျိုးသမီးများကို အန္တရာယ်အမြင့်ဆုံးအုပ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

ဖြစ်နိုင်သော နောက်ဆက်တွဲပြဿနာများမှာ -

๐ Acute liver failure

๐ စောစီးစွာ ကလေးမွေးဖွားခြင်း

๐ ကိုယ်ဝန်ပျက်ကျခြင်း

๐ သန္ဓေသား သို့မဟုတ် မွေးကင်းစကလေး သေဆုံးခြင်း

သေဆုံးနိုင်ခြေသည် ကိုယ်ဝန်မရှိသော အမျိုးသမီးများထက် သိသိသာသာ မြင့်မားနိုင်သည်။

နာတာရှည် အသည်းရောဂါရှိသူများ

hepatitis B, hepatitis C သို့မဟုတ် cirrhosis ကဲ့သို့ အခြေအနေများရှိသူများတွင် ပိုမိုပြင်းထန်သော ရောဂါ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။

ကိုယ်ခံအားနည်းသူများ

ဤအုပ်စုတွင် ပါဝင်သူများမှာ -

๐ Organ transplant လက်ခံထားသူများ

๐ Immunosuppressive medication သောက်သုံးနေသူများ

๐ HIV ရှိသူများ

တိရစ္ဆာန်များ သို့မဟုတ် အစိမ်းသားနှင့် နီးကပ်စွာ လုပ်ကိုင်သူများ

အန္တရာယ်မြင့်မားသော အလုပ်အကိုင်များမှာ -

๐ သတ်ရုံလုပ်သားများ

๐ ဝက်မွေးမြူရေးသမားများ

๐ ဝက်သားရောင်းချသူများ

๐ အစိမ်းဝက်သား သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာန် အလောင်းများကို ပုံမှန်ကိုင်တွယ်သူများ

Hepatitis E ၏ ရောဂါရှာဖွေခြင်း

ဆရာဝန်သည် လက္ခဏာများကို အကဲဖြတ်မည်၊ ကိုယ်ခန္ဓာ စစ်ဆေးမည်၊ နှင့် သွေးစစ်ဆေးမှုများကို ညွှန်ကြားမည်။

Liver Function Tests

ALT နှင့် AST ကဲ့သို့သော liver enzyme များသည် သိသိသာသာ မြင့်တက်နေပြီး active liver inflammation ကို ညွှန်ပြနိုင်သည်။

Anti-HEV IgM Test

Anti-HEV IgM antibodies ရှိနေခြင်းသည် လတ်တလော acute infection ကို အတည်ပြုရာတွင် အထောက်အကူပြုသည်။

HEV RNA PCR Test

HEV RNA PCR ကို အသုံးပြု၍ viral genetic material ကို တိုက်ရိုက် စမ်းသပ်ခြင်းသည် အလွန်တိကျသည်။

၎င်းကို အခက်အခဲရှိသော အမှုများတွင် မကြာခဏ အသုံးပြုသည်၊ ဥပမာ -

๐ ကိုယ်ဝန်ဆောင်အမျိုးသမီးများ

๐ ကိုယ်ခံအားနည်းသူများ

๐ လက္ခဏာများ မရှင်းလင်း သို့မဟုတ် ဆက်လက်ရှိနေသော လူနာများ

Bilirubin နှင့် INR Tests

ဤစစ်ဆေးမှုများသည် အသည်းလုပ်ဆောင်ချက်နှင့် ရောဂါ၏ ပြင်းထန်မှု၊ အထူးသဖြင့် အသည်းပျက်ကွက်မှု အန္တရာယ်ကို အကဲဖြတ်ရာတွင် ကူညီသည်။

Hepatitis E ၏ ကုသမှု

Hepatitis E ကို အများအားဖြင့် supportive care ဖြင့် ကုသသည်၊ အကြောင်းမှာ လူနာအများစုသည် ရက်သတ္တပတ်အနည်းငယ်အတွင်း သဘာဝအတိုင်း ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

အကြံပြုထားသော စောင့်ရှောက်မှုများမှာ -

๐ လုံလောက်စွာ အနားယူခြင်း

๐ အရက်ရှောင်ခြင်း

๐ paracetamol ကို အလွန်အကျွံ သောက်သုံးခြင်းကဲ့သို့ အသည်းကို ထိခိုက်စေနိုင်သော ဆေးဝါးများကို ရှောင်ခြင်း

๐ မသိရသော သို့မဟုတ် မယုံကြည်ရသော အရင်းအမြစ်မှ herbal products များကို ရှောင်ခြင်း

๐ ရေဓာတ်ခန်းခြောက်မှု မဖြစ်စေရန် လုံလောက်စွာ ရေသောက်ခြင်း

๐ အစာကြေလွယ်သော အစားအစာများ စားပြီး အဆီများသော အစားအစာများ လျှော့စားခြင်း

ဖြစ်နိုင်သော နောက်ဆက်တွဲပြဿနာများ

အများစုမှာ ပြင်းထန်ခြင်းမရှိသော်လည်း လူနာအချို့တွင် ပြင်းထန်သော နောက်ဆက်တွဲပြဿနာများ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။

๐ Acute liver failure၊ အထူးသဖြင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်အမျိုးသမီးများနှင့် နာတာရှည် အသည်းရောဂါရှိသူများတွင်

๐ အသည်းက လုံလောက်သော သွေးခဲပရိုတိန်းများ မထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ပုံမှန်မဟုတ်သည့် သွေးယိုခြင်း

๐ ကိုယ်ဝန်ဆိုင်ရာ နောက်ဆက်တွဲပြဿနာများ၊ အထူးသဖြင့် သုံးလပတ် နောက်ဆုံးပိုင်းတွင် ကူးစက်မှု ဖြစ်ပေါ်သောအခါ

๐ စောစီးစွာ မွေးဖွားခြင်း သို့မဟုတ် သန္ဓေသား သေဆုံးခြင်း

๐ Chronic hepatitis E infection၊ အထူးသဖြင့် organ transplant လက်ခံထားသူများကဲ့သို့ immunosuppressive medication သောက်သုံးနေသူများတွင်

ဘယ်အချိန်မှာ ဆရာဝန်ကို တွေ့သင့်သလဲ?

Hepatitis E ကို ညွှန်ပြနိုင်သော လက္ခဏာများ ဖြစ်ပေါ်ပါက ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ စစ်ဆေးမှု ခံယူပါ၊ ဥပမာ -

๐ ပြင်းထ