ကျောက်ကပ်နှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများ

ကျန်းမာရေးစစ်ဆေးမှုခံယူပြီးနောက် သင့်တွင် နာတာရှည် ကျောက်ကပ်ရောဂါ (chronic kidney disease) ရှိကြောင်း ဆရာဝန်က ပြောပါက၊ အထူးသဖြင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် စိတ်ပူပန်မှုများစွာ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် dialysis (ကျောက်ကပ်သွေးသန့်စင်ကုသမှု) ခံယူရမည်လား မခံယူရမည်လား၊ မည်သည့်အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သနည်း၊ နောက်တစ်ဆင့် ဘာလုပ်ရမည်နည်း၊ ကျောက်ကပ်လုပ်ဆောင်ချက် ပုံမှန်အခြေအနေသို့ ပြန်ရောက်မလား မရောက်မလား၊ မည်သည့်ဆေးများ သောက်ရမည်နည်း၊ ကျောက်ကပ်ကို သန့်စင်ပေးသော ဆေးများကို သောက်ရမည်လား စသည်တို့ကို စိုးရိမ်တတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် အသက်အိုလာသည်နှင့်အမျှ ကျောက်ကပ်လုပ်ဆောင်ချက် ပြောင်းလဲလာမှုများကို နားလည်ထားရန် မဖြစ်မနေလိုအပ်သည်။

ကျောက်ကပ်တန်ဖိုးများကို နားလည်ခြင်း

ပထမဦးစွာ “ကျောက်ကပ်တန်ဖိုးများ” ဆိုသည်မှာ 무엇인지 နားလည်ရန် အရေးကြီးသည်။ ဆရာဝန်များက သွေးစစ်ရလဒ်များကို ပြောပြသည့်အခါ creatinine ဟူသော စကားလုံးကို မကြာခဏ ကြားရမည်ဖြစ်ပြီး၊ ဆရာဝန်များ ရည်ညွှန်းသော “ကျောက်ကပ်တန်ဖိုး” ဆိုသည်မှာ ဤ creatinine ကို ဆိုလိုသည်။ creatinine အဆင့်မြင့်မားနေခြင်းသည် ကျောက်ကပ်လုပ်ဆောင်ချက် ဆိုးရွားလာနေကြောင်း ပြသသည်။ ယခုအခါ creatinine အဆင့်ပေါ်မူတည်၍ “GFR” တန်ဖိုးကိုတွက်ချက်ခြင်းကဲ့သို့ ကျောက်ကပ်လုပ်ဆောင်ချက်ကို ပိုမိုယုံကြည်စိတ်ချရပြီး တိကျသော တွက်ချက်မှုများ ရှိလာပြီး GFR ကျဆင်းခြင်းသည် ကျောက်ကပ်လုပ်ဆောင်ချက် လျော့နည်းလာခြင်းကို ညွှန်ပြသည်။

ကျောက်ကပ်တွင် ဖြစ်ပေါ်သော ပြောင်းလဲမှုများ

အသက်အရွယ် တိုးလာသည်နှင့်အမျှ ကျောက်ကပ်၏ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် စုစုပေါင်း လုပ်ဆောင်ချက် နှစ်ခုစလုံး ပြောင်းလဲလာသည်။ ကျောက်ကပ်သည် အရွယ်အစား သေးငယ်လာပြီး အလေးချိန်နှင့် ပမာဏလည်း လျော့နည်းလာသည်။ လူငယ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ပုံမှန်ကျောက်ကပ်အလေးချိန်မှာ 245 - 290 ဂရမ်ခန့်ရှိသော်လည်း အသက် 90 နှစ်အရွယ်သို့ ရောက်လာသည့်အခါ ကျောက်ကပ်အလေးချိန်သည် 15 – 20% အထိ လျော့နည်းနိုင်ပြီး 180 - 200 ဂရမ်ခန့်သာ ကျန်ရှိနိုင်သည်။ အဏုဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုများလည်း ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ကျောက်ကပ်ယူနစ်များ၏ အမှိုက်ပစ္စည်းနှင့် ရေကို စစ်ထုတ်နိုင်စွမ်း၊ သွေးကြောအတွင်းရှိ ပရိုတိန်းများကို ထိန်းထားနိုင်စွမ်းတို့ လျော့နည်းလာသည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ကျောက်ကပ်ယူနစ်များနှင့် သွေးကြောအစိတ်အပိုင်းများသည် အသက်အရွယ်နှင့်အမျှ ယေဘုယျအားဖြင့် ပျက်စီးယိုယွင်းလာတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကျောက်ကပ်ယူနစ်များတွင် fibrosis စုပုံလာသည်။ ကိုယ်ခန္ဓာမှ free radicals နှင့် inflammatory agents အပါအဝင် အချို့သော ပစ္စည်းများကို ထုတ်လွှတ်ပြီး ၎င်းတို့သည် ကျောက်ကပ်ဖွဲ့စည်းပုံကို ထိခိုက်စေနိုင်သော အလားအလာရှိသည်။ ဤပြောင်းလဲမှုများသည် အရွယ်ကြီးရင့်ခြင်းနှင့်အတူ ပုံမှန်ဖြစ်ပေါ်သော ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်သည်။ သို့သော် သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် သွေးတိုး၊ ဆီးချို၊ သို့မဟုတ် insulin resistance၊ စိတ်ဖိစီးမှု စသည်တို့ကဲ့သို့ နာတာရှည်အခြေအနေများ ရှိနေပါက၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်ခန္ဓာက အပြည့်အဝ မချေဖျက်နိုင်သော ပရိုတိန်း၊ ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ် သို့မဟုတ် အဆီများ များလွန်းသည့် အစားအစာကို စားသုံးပါက ဤပြောင်းလဲမှုများကို ပိုမိုမြန်ဆန်စေမည်ဖြစ်သည်။
အရေးကြီးသောအချက်တစ်ခုမှာ သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် ကျောက်ကပ်ရောဂါ သို့မဟုတ် ထိခိုက်ဒဏ်ရာ ဖြစ်ပွားလာပါက ပုံမှန်အခြေအနေသို့ ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာမှုသည် လူငယ်ကျောက်ကပ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် နှေးကွေးသည်။ ကျောက်ကပ်ယိုယွင်းမှု တိုးတက်လာခြင်းသည် နှလုံးသွေးကြောဆိုင်ရာရောဂါများ ဖြစ်ပွားမှုနှုန်း ပိုမိုမြင့်မားလာစေကြောင်း အစီရင်ခံထားသည်။

တစ်ဖက်တွင်မူ သွေးဖိအားထိန်းဆေးအချို့၊ Vitamin D၊ Vitamin E နှင့် gene အချို့သည် ကျောက်ကပ်ကျန်းမာရေးကို ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် ယိုယွင်းမှုကို နှေးကွေးစေရန် ကူညီနိုင်ကြောင်း လေ့လာမှုများက ဖော်ပြထားသည်။ သို့ရာတွင် နောက်ဆုံးတွင် လူကြီးတစ်ဦးချင်းစီအတွက် မည်သည့်အရာ သင့်တော်မည်ကို ဆရာဝန်က ဆုံးဖြတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဆေးဝါးများအပြင် နေ့စဉ် caloric intake ကို 25 – 45% ခန့် လျှော့ချကာ အရေးကြီးသော သတ္တုဓာတ်များ၊ amino acids နှင့် vitamins များကို မပြောင်းလဲဘဲ ထိန်းသိမ်းထားပြီး အဆီများသော အစားအစာများကို ရှောင်ကြဉ်ပါက ကျောက်ကပ်ရောဂါ၊ နှလုံးရောဂါနှင့် သွေးကြောရောဂါများ ဖွံ့ဖြိုးလာမှုကို နှေးကွေးစေနိုင်သည်။

အသက်အရွယ်ကြောင့် ကျောက်ကပ်လုပ်ဆောင်ချက် ပြောင်းလဲပုံတွင် နှစ် 10 တိုင်းတွင် ကျောက်ကပ်သို့ ရောက်ရှိသော သွေးစီးဆင်းမှုသည် 10% လျော့နည်းလာပြီး ၎င်းကြောင့် ကျောက်ကပ်လုပ်ဆောင်ချက် သို့မဟုတ် GFR လည်း ကျဆင်းလာသည်။ ဤပြောင်းလဲမှုများသည် အမျိုးသမီးများထက် အမျိုးသားများတွင် ပိုမိုများပြားစွာ ဖြစ်ပေါ်သည်။ ထို့အပြင် ကျောက်ကပ်ကို သက်ရောက်စေသော ဟော်မုန်းများနှင့် neurotransmitters များအပေါ် တုံ့ပြန်မှုလည်း လျော့နည်းလာသည်။

သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် ကျောက်ကပ်သို့ သွေးထောက်ပံ့သော သွေးကြောများသည် လူငယ်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ပျံ့နှံ့ချဲ့ထွင်နိုင်စွမ်း လျော့နည်းသော်လည်း ကျောက်ကပ်သို့ သွေးထောက်ပံ့သော သွေးကြောများ ကျဉ်းမြောင်းသည့် နှုန်းမှာမူ အုပ်စုနှစ်ခုကြား အကြမ်းအားဖြင့် တူညီသည်။ စုစုပေါင်းအားဖြင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် ကျောက်ကပ်သို့ သွေးစီးဆင်းမှု လျော့နည်းလာပြီး ဤအချက်သည် ကျောက်ကပ်ဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ နာတာရှည် ကျောက်ကပ်ရောဂါသို့ တိုးတက်လာမှုကို ပိုမိုအားပေးသည်။

ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း သတ္တုဓာတ်များ၏ မျှတမှုတွင်လည်း ပြောင်းလဲမှုများ ရှိလာသည်။ ကျောက်ကပ်၏ sodium ကို ပြန်လည်စုပ်ယူ သို့မဟုတ် ထုတ်ပယ်နိုင်စွမ်း လျော့နည်းလာသကဲ့သို့ ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းမှ acids များကို ဖယ်ရှားနိုင်စွမ်းလည်း လျော့နည်းလာသည်။ ပရိုတိန်းများ အလွန်အကျွံ စားသုံးခြင်းနှင့် ပေါင်းစပ်ပါက သွေး၏ အက်စစ်ဓာတ်ပိုများသော အခြေအနေ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ထိုအက်စစ်ဓာတ်များသော အခြေအနေသည် နာတာရှည်ဖြစ်နေပါက အရိုးများမှ calcium နှင့် bicarbonate များ ပျက်စီးထွက်လာစေပြီး ကျောက်ကပ်တွင် calcium စုပ်ယူမှုကို လျော့နည်းစေကာ osteoporosis သို့ ဦးတည်စေသည်။

သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် potassium မျှတမှုအရ ကိုယ်ခန္ဓာစုစုပေါင်း potassium သည် ယေဘုယျအားဖြင့် လျော့နည်းသည်၊ အကြောင်းမှာ သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် လူငယ်များထက် ကြွက်သားထုထည် နည်းပါးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့သော် အသက်အရွယ်နှင့်အမျှ ကျောက်ကပ်သို့ သွေးစီးဆင်းမှု လျော့နည်းလာသောကြောင့် potassium ထုတ်ပယ်မှု လျော့နည်းပြီး potassium ကို ပြန်လည်စုပ်ယူရန် ကူညီသော ဟော်မုန်းများ ထုတ်လုပ်မှုလည်း လျော့နည်းလာသဖြင့် သွေး potassium ပမာဏ တိုးလာတတ်သည်။

calcium မျှတမှုအရ လူငယ်နှင့် လူကြီးကြား ကျောက်ကပ်မှ calcium ပြန်လည်စုပ်ယူခြင်းနှင့် ထုတ်ပယ်ခြင်း နှုန်းသည် အကြမ်းအားဖြင့် တူညီသည်။ သို့သော် သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် အူလမ်းကြောင်းမှ calcium ပြန်လည်စုပ်ယူမှုသည် လူငယ်များထက် များစွာနည်းပါးပြီး parathyroid hormone ထုတ်လုပ်မှု တိုးလာသည်။ ဤဟော်မုန်းသည် အရိုးများမှ calcium ကို သွေးထဲသို့ ထုတ်လွှတ်ရန် အသုံးပြုသည်။ သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် ဤဟော်မုန်းအပေါ် တုံ့ပြန်မှုသည် ပိုမိုမြန်ဆန်သောကြောင့် osteoporosis ကို ပိုလွယ်ကူစွာ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

Vitamin D အကြောင်း ပြောရလျှင် ကျောက်ကပ်မှ ထုတ်လုပ်သော Vitamin D လျော့နည်းသော်လည်း သွေးထဲရှိ Vitamin D ပမာဏ စုစုပေါင်းမှာ အုပ်စုနှစ်ခုကြား အကြမ်းအားဖြင့် တူညီသည်။ ထို့အပြင် သက်ကြီးရွယ်အိုများတွင် ကျောက်ကပ်နှင့် အူလမ်းကြောင်းတို့၏ phosphate ကို ပြန်လည်စုပ်ယူနိုင်စွမ်း လျော့နည်းသဖြင့် သွေး phosphorus နည်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြေ ပိုများသည်။

အနှစ်ချုပ်အားဖြင့် အသက်အရွယ်ကြောင့် ကျောက်ကပ်တွင် ဖြစ်ပေါ်သော ထူးခြားသည့် ပြောင်းလဲမှုများမှာ အလွန်မျိုးစုံသည်။ ယနေ့တွင် သက်တမ်းပိုရှည်လာသောကြောင့် လူများသည် ကျောက်ကပ်ယိုယွင်းမှုနှင့်အတူ ပိုမိုကြာရှည်စွာ နေထိုင်လာရသည်။ ယိုယွင်းမှုကို မနှေးကွေးစေပါက နောက်ဆုံးအဆင့် ကျောက်ကပ်ရောဂါ (end-stage kidney disease) သို့ ရောက်ရှိနိုင်ပြီး နောက်ဆုံး