အစ်စတိုးပရိုဆိုင်းဒရုန်းအကြောင်း မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ ၈ ခု: မိမိအသိပိုင်နိုင်ရန် အရာအားလုံး

အိုစတီအိုပိုရိုစစ် (Osteoporosis) အကြောင်း မကြာခဏ မေးမြန်းကြသော မေးခွန်း ၈ ချက် - သိသင့်သမျှ

 

အိုစတီအိုပိုရိုစစ်သည် လူကြီးများအကြား တွေ့ရလေ့ရှိသည့်၊ တစ်ခါတစ်ရံ မရေရာသော်လည်း အရေးကြီးသော ရောဂါတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်း၏အန္တရာယ်များ၊ အကြောင်းအရင်းများ၊ ကာကွယ်နိုင်မှုနှင့် ဆေးကုသမှုများကို နားလည်ခြင်းဖြင့် ဆိုးကျိုးများလျော့ချနိုင်ပြီး အသက်အရည်အသွေး တိုးတက်စေပါသည်။

 

၁။ အားလုံးအတွက် အန္တရာယ်ကြီးပြီး အသိမပြုနိုင်စရာရောဂါ ဖြစ်နေရခြင်းမည်သည့်အကြောင်းကြောင့်လဲ?

 

အိုစတီအိုပိုရိုစစ်ကို "တိတ်ဆိတ်သောရောဂါ" ဟုခေါ်ကြသည်။ အကြောင်းမှာ သတိရမည့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လက္ခဏာမပါပဲ တိုးတက်လာတတ်သည်။ လူနာအများစုမှာ ဝေဒနာမရှိကြဘဲ အရိုးကျိုးမှ ဖြစ်ချင်မှသာ သိနိုင်သည်။

 

အထူးသဖြင့် အများအပြားတွင် တွေ့ရနိုင်သည် -

๐ အသက် ၅၀ ကျော်အမျိုးသမီး ၃ ယောက်တွင် ၁ ယောက်

๐ အသက် ၅၀ ကျော်အမျိုးသား ၅ ယောက်တွင် ၁ ယောက်

လူကြီးအများအပြားသည် ပထမအရိုးကျိုးသွားပြီး ၁-၂ နှစ်အတွင်း ထပ်တလဲလဲ အရိုးကျိုးများ ဖြစ်လေ့ရှိသည်။

 

၂။ အိုစတီအိုပိုရိုစစ်၏ အန္တရာယ်နှင့် ဆိုးကျိုးများ ဘာတွေလဲ?

 

အဓိက ဆိုးကျိုးမှာ အရိုးပျက် ကျိုးမှု (fragility fractures) ဖြစ်ပြီး အောက်ပါနေရာများတွင် အထူးသဖြင့် တွေ့ရသည်-

๐ လက်ကောက်

๐ လက်ဘေးအပေါ်ပိုင်း

๐ ချောင်းကောက်အုံး

๐ တင်ပါးအရိုး

 

အရိုးကျိုးများကြောင့် -

๐ ပြင်းထန်သော နာကျင်မှု

๐ ကိုယ်အမာတိတ်ရခြင်း (Deformity)

๐ ရွေ့လျားနိုင်စွမ်း လျော့နည်းခြင်း

๐ အသက်အရည်အသွေး ပျက်စီးခြင်း

အများစုတွင် ခွဲစိတ်ကုသမှု၊ ဆေးရုံတင်ကုသခြင်း နှင့် ရေရှည် ပြန်လည်ထူထောင်ကုသမှု လိုအပ်လာနိုင်ပြီး စောင့်ရှောက်သူနှင့် ကျန်းမာရေးကုန်ကျစရိတ် တိုးစေပါသည်။

 

၃။ အိုစတီအိုပိုရိုစစ်ရောဂါ ဖြစ်နိုင်စေရန် အန္တရာယ်ရှိသောအချက်များ?

 

အန္တရာယ်ရှိသောအချက်များကို အမျိုးအစား နှစ်မျိုးခွဲထားသည်-

 

မပြင်နိုင်သော အန္တရာယ်အချက်များ

๐ အသက် (၆၀ နှစ်နှင့် အထက်)

๐ ကျား/မ - အမျိုးသမီး

๐ အာရှလူမျိုး

๐ ကိုယ်တစ်ကိုယ်ရေ သေးငယ်သောသူ

๐ နှောင်းအရွယ်မတိုင်မီ မွန်းမုန်း (menopause <၄၅ နှစ်)

๐ အရိုးကျိုးမှတ်တမ်း ရှိခြင်း

๐ မိသားစုအရိုးကျိုးမှတ်တမ်း ရှိခြင်း

๐ ရေရှည်ရောဂါများ (ဥပမာ - ဆီးချိုရောဂါ၊ ထိုင်ရိုက်ကြောင့် ဖြစ်သောရောဂါများ၊ rheumatoid arthritis)

 

ပြင်နိုင်သော အန္တရာယ်အချက်များ

๐ ကယ်လ်စီယမ်နှင့် ဗီတာမင် D ချို့တဲ့ခြင်း

๐ ကိုယ်အလေးချိန် နည်းချည်းခြင်း

๐ ဆေးလိပ်သောက်ခြင်း

๐ အရက်သောက်ခြင်း

๐ ကာဖီသောက်ချိန်ထပ်၊ လျှော့ခြင်းနည်းသောသောက်စရာများ

๐ ဆတီရွိုက်၊ အက်စစ်နပ် (antacids)တော့ တာရှည်သုံးနေခြင်း

๐ အားကစားလျော့နည်းခြင်း

๐ နေရောင်အနည်းငယ်သာထိတွေ့ခြင်း

๐ ပြိုကျနိုင်စေရန် အန္တရာယ်တိုးမြှင့် (ဥပမာ- မျက်စိပျက်၊ အိပ်ပျော်စေနိုင်သည့်ဆေးသုံးခြင်း)

 

၄။ အိုစတီအိုပိုရိုစစ် ရောဂါဘယ်လို ခွဲခြားစစ်တမ်းချနိုင်သလဲ?

 

ထိုင်းအိုစတီအိုပိုရိုစစ်အသင်း (၂၀၂၁ သတ်မှတ်ချက်) အရ အောက်ပါအချက်ထဲမှ တစ်ခုမျှရှိပါက အိုစတီအိုပိုရိုစစ် ဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားနိုင်သည်-

๐ ချောင်းကောက်/တင်ပါးအရိုး တို့တွင် fragility fracture ဖြစ်နေခြင်း

๐ အရိုးဓါတ် (Bone Mineral Density, BMD) T-score ≤ -2.5

๐ T-score = -1.0 မှ -2.5 တွင် နေ၍ ၁၀ နှစ်အတွင်း တင်ပါးအရိုး ကျိုး ရနိုင်မှု ≥3% (FRAX Thailand)

๐ T-score = -1.0 မှ -2.5 နေ၍ အခြား အရိုးကျိုး (ဥပမာ- လက်ဘေး, တံခါးအရိုး, ကိုယ်ခန္ဓာအရိုး) ရှိခြင်း

 

၅။ အိုစတီအိုပိုရိုစစ် ကိုဘယ်လို ကာကွယ်နိုင်သလဲ?

 

ရိုးရှင်းတိတိ D-E-F နည်းစနစ်အတိုင်း တင်ပြနိုင်သည်-

D: Diet (အစားအစာနည်းမှုပြင်ခြင်း)

๐ ကယ်လ်စီယမ်၊ ဗီတာမင် D နှင့် ပရိုတိန်းလုံလောက်စွာ လက်ခံစားသုံးပါ

๐ အရိုး၊ ကြွက်သားအားတိုးမြှင့်ရာတွင် အထောက်အကူပြုသည်

 

E: Evaluate & Exercise

๐ အန္တရာယ်ရှိမှု သတ်မှတ်ဖို့ ပုံမှန် စစ်ဆေးပါ

๐ အာရိုးဘိတ် အားကစား၊ ညွှန်တဲ့ ဘယ်လ်လမ်းလျားမှု (balance training) ပြုလုပ်ပါ

๐ ဗီတာမင် D ထုတ်လုပ်စေရန် နေရောင် UVB ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်အောင် အပြင်တွင် အားကစားလုပ်ပါ

 

F: Fall Prevention

๐ အိမ်တွင်းလုံခြုံမှုတိုးမြှင့်ပါ

๐ ပြိုကျမှု အန္တရာယ်လျော့ပါ (ဥပမာ- အိပ်ပျော်စေသည့် ဆေးမျိုးများ ကြိုးစားနှာကြုံခြင်း၊ မျက်စိအနာများကုသခြင်း)

 

၆။ အိုစတီအိုပိုရိုစစ်ကို ဘယ်လိုကုသသလဲ?

 

ကုသမှုတွင် ပါဝင်သည် -

 

ဒုတိယအကြောင်းရင်း ရှာဖွေရန်

 

အောက်ပါ ရောဂါများ ရှိ/မရှိ စစ်ဆေးရန် သွေးစစ်ရနိုင်သည်-

๐ ဆီးချိုရောဂါ (Diabetes)

๐ ထိုင်ရိုက်ဆိုင်ရာ အကွက်အယွင်းများ

๐ ဗီတာမင် D ချို့တဲ့ခြင်း

๐ Rheumatoid arthritis

๐ ဟော်မုန်းအညီအမျှမတည်ခြင်း

 

မူရင်းအိုစတီအိုပိုရိုစစ် အတွက် ဆေးအုပ်စု

๐ အန္တရာယ်အလွန်မြင့်သောသူ - anabolic ဆေး (ဥပမာ- Teriparatide, Romosozumab) သုံးရန်

๐ အန္တရာယ်မြင့်သောသူ - antiresorptive ဆေး (ဥပမာ- Bisphosphonates, Denosumab) သုံးရန်

 

၇။ Bisphosphonate ဆေးများအားလုံးတူကြသလား?

 

နိုက်ထရိုဂျင်ပါရှိသော Bisphosphonates သည် FPP synthase ကိုတားဆီးခြင်း အားဖြင့် တူညီစွာလည်ပတ်သော်လည်း အောက်ပါတို့တွင် ကွဲပြားခြားနားမှုရှိသည် -

๐ အရိုးချုပ်ညီညာမှု (Bone affinity)

๐ ဆေးအာနိသင်၊ အာနိသင်အား (Potency)

๐ အရိုးကျိုးကာကွယ်ပေးနိုင်မှု

 

ဥပမာ -

๐ Risedronate သည် အရိုးချုပ်မညီညာသော်လည်း အာနိသင်ပိုသည်

๐ မှုတစ်ခုအရ -

๐ ချောင်းကောက်အရိုးကျိုးကို ၄၉% လျှော့ချပေးနိုင်သည်

๐ ချောင်းကောက်မဟုတ်သော အရိုး ကျိုး များကို ၃၉% လျှော့ချပေးနိုင်သည်

๐ တင်ပါးအရိုးကျိုးကို ၄၀% လျှော့ချပေးသည်

၆ လအတွင်း ထိရောက်မှုမြင်ရသည်၊ ပြန်လည်ကျိုးထပ်မဖြစ်စေရန် အရေးကြီးသည်။

 

၈။ Bisphosphonates တွင့် ဆန့်ကျင်အချက်များ နှင့် သတိပြုရမည့်အချက်များ

 

ဆန့်ကျင်အချက်များ (Contraindications)

๐ ကျောက်ကပ်အလုပ်လုပ်မှု ပြင်းထန်စွာ နှေးကွေးနေခြင်း

๐ eGFR <၃၀ (risedronate, ibandronate)

๐ eGFR <၃၅ (alendronate, zoledronic acid)

๐ အရိုးထဲ အတဲ့ပြသနာ (Low blood calcium)

๐ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်း၊ နို့တိုက်နေခြင်း

๐ ဆေးအစားသောက်မှု အလှမွတ်ခြင်း

 

သတိပြုရမည့်အချက်များ (Precautions)

အောက်ပါသူများတွင် ပါးစပ် Bisphosphonates မသုံးသင့်-

๐ အစာအိမ်မြှစ်ပြဿနာ (ဥပမာ- achalasia, အစာလမ်းကြောင်းတင်းမြှုပ်ခြင်း, အစာလမ်းကြောင်းအတွင်းရိုး) ရှိသူများ

๐ ဆေးမသုံးပြီးနောက် ၃၀ မိနစ်တာ ထိုင်/ထပ်တန်းမနေနိုင်သူ

 

လေ့လာချက်များအရ -

๐ Risedronate သည် alendronate အားဖြင့် ဗိုက်အူအဖိုအနာ ၆၉% နည်းပါးစေသည်

๐ ထိုကဲ့သို့ ဆေးသုံးခြင်းထပ်မံအောင်မြင်မှု မြင့်တက်လာနိုင်သည်

 

 

သတ်မှတ်ချက်

 

အိုစတီအိုပိုရိုစစ်သည် ကြီးမားသော အန္တရာယ်ရှိသော်လည်း ကာကွယ်နိုင်ပြီး ထိန်းနိုင်သော ရောဂါတစ်ခုဖြစ်သည်။ စောင့်ကြည့်တွေ့ရှိနိုင်မှုမရှိ၊ မှန်ကန်သောဘဝစရိုက်ပြောင်းလဲမှုများနှင့် ကိုက်ညီသော ဆေးကုသမှုများဖြင့် အရိုးကျိုးခြင်း အန္တရာယ်ကို များစွာ လျှော့ချပြီး အသက်အရည်အသွေးတိုးတက်ကောင်းမွန်စေပါသည်။

 

အသက် ၅၀ ကျော်သူများ သို့မဟုတ် အန္တရာယ်အချက်များရှိသူများတွင် ပုံမှန်စစ်ဆေးမှု နှင့် ကျန်းမာရေးပညာရှင်နှင့် အကြံပြုတိုင်ပင်ခြင်း အရေးကြီးသည်။

 

 

 

 

 

ရင်းမြစ် : Dr. Tanawat Amphansap

**ArokaGO Content Team မှ ဘာသာပြန်ရေးသားထားပါသည်